Γνώση, Πληροφορία και Εκπαίδευση: Η ανάδυση μιας νέας οικονομίας

“The current state of knowledge is a moment in history,

changing just as rapidly as the state of knowledge in the past has ever changed and,

in many instances, more rapidly.” 

JeanPiaget

Πόσες φορές καθημερινά κοιτάτε το κινητό σας για κάποιο μήνυμα, «ανεβάζετε» μια φωτογραφία με τους αγαπημένους σας φίλους ή ψάχνετε ένα βιντεάκι στο youtube; Πιθανότατα οι ώρες που ξοδεύετε αυξάνονται συνεχώς, καθώς αυξάνεται ο αριθμός των φίλων που συνδέονται μαζί σας μέσω των ηλεκτρονικών μέσων και τα χρησοποιούν για τη μετάδοση πληροφοριών. Χαρακτηριστικό είναι πως τα τελευταία χρόνια ακόμη και άνθρωποι μεγαλύτερων ηλικιών εξοικειώνονται με νέους όρους, όπως «download», «sharing» ή το γνωστό σε όλους κουμπί «like» (του facebοοκ).

Όροι όπως «ανοιχτό λογισμικό», «κυβερνοεπίθεση», «ίντερνετ κινητής τηλεφωνίας», «Wi-Fi», «web-developer», «hacking», εμφανίζονται όλο και πιο συχνά τόσο σε πρωτοσέλιδα εφημερίδων όσο και σε διαφημιστικά μηνύματα και γίνονται όλο και πιο οικείοι. Δεν πρόκειται για όρους επιστημονικής φαντασίας αλλά για τα συστατικά μιας Νέας Οικονομίας που έχει αναδυθεί τα τελευταία χρόνια και συνδέεται με ευρύτερες αλλαγές στον κοινωνικό χώρο και τις διαδικασίες της Παγκοσμιοποίησης¹. Οι νέες τεχνολογίες εξαπλώνονται με ταχύτατους ρυθμούς από την Ασία μέχρι την Αμερική και μαζί τους φέρνουν μια νέα μορφή οικονομικής δραστηριότητας. Σκεφτείτε για μια στιγμή, παρά τις διαφορές, την τεχνολογία που κρύβεται πίσω από όλες αυτές τις συσκευές που διατίθενται κατά εκατοντάδες σε ράφια πολυκαταστημάτων σε όλο τον κόσμο. Για να μην αναφερθούμε στα φαινόμενα υστερίας που συχνά καταγράφονται με κάθε νέα κυκλοφορία συσκευών ή τον τεράστιο τζίρο των προπαραγγελιών.

Όλα τα παραπάνω φαίνεται να σηματοδοτούν το πέρασμα σε μια νέα εποχή που χαρακτηρίζεται από ένα σύστημα παραγωγής και κατανάλωσης που σε αντίθεση με το παρελθόν δεν στηρίζεται στο αποκαλούμενο φυσικό κεφάλαιο², αλλά σε ένα νέο είδος άυλου κεφαλαίου, το οποίο συνδέεται με τη διαχείριση της πληροφορίας, την ανάπτυξη καινοτομίας και τον χαρακτήρα της γνώσης. Πρόκειται για τη συχνά αποκαλούμενη Νέα Οικονομία της Γνώσης³. Πολλοί οικονομολόγοι υποστηρίζουν πως πλέον η βαριά βιομηχανική παραγωγή, ο κατασκευαστικός κλάδος και άλλες δραστηριότητες που παραδοσιακά βρίσκονταν στο επίκεντρο της οικονομικής δραστηριότητας εκτοπίζονται ή συρρικνώνονται δίνοντας τη θέση τους στην τεχνολογική πρόοδο και την καινοτομία που αναμένεται να αποτελέσουν τις κινητήριες δυνάμεις της βιώσιμης ανάπτυξης⁴. Η ραγδαία εξέλιξη των Τεχνολογιών της Πληροφορίας, η ανάπτυξη νέων δικτύων επικοινωνίας και η έκρηξη του διαδικτύου κατευθύνουν την παραδοσιακή οικονομία σε μία νέα άυλη οικονομία, η οποία στηρίζεται στη γνώση και τη διάδοση-διαχείριση της πληροφορίας.

Θα πρέπει, βέβαια, να αναφέρουμε πως αρκετοί είναι εκείνοι που αμφισβητούν αυτήν την ανάδυση της νέας μορφής οικονομικής δραστηριότητας. Πράγματι, μπορεί κανείς να υποστηρίξει πως η οικονομική ανάπτυξη σε όλες τις εποχές σχετίζεται με την ανάπτυξη νέων γνώσεων και την τεχνολογική πρόοδο και πως το μόνο που διαφέρει σήμερα είναι ο ρυθμός και η ένταση αυτών των αλλαγών. Επιπλέον, δεν θα πρέπει να αγνοήσει κανείς τις προκλήσεις με τις οποίες μας φέρνει αντιμέτωπους μια τέτοια εξέλιξη, ούτε να παραβλέψει ορισμένους από τους κινδύνους. Ίσως ένας από τους σημαντικότερους είναι η αύξηση του ψηφιακού χάσματος που καταγράφεται μεταξύ αναπτυγμένων και αναπτυσσόμενων χωρών. Η εισαγωγή των νέων τεχνολογιών μπορεί να επιδεινώσει το χάσμα και να επιταχύνει τη διεύρυνσή του και για τον λόγο αυτό η μετάβαση στη Νέα Οικονομία της Γνώσης πρέπει να συνδεθεί με τρόπους αντιμετώπισης του προβλήματος και να προσπαθήσει να γεφυρώσει τις διαφορές. Διαφορετικά οι υποσχέσεις που προσφέρει για βιώσιμη ανάπτυξη κινδυνεύουν να διαψευστούν.

Είναι δύσκολο να βρεθεί ένας σαφής ορισμός του νέου όρου και ενδεχομένως αδυνατούμε ακόμη να περιγράψουμε το είδος των αλλαγών που επιφέρει όχι μόνο στο οικονομικό αλλά και σε ένα σύνολο άλλων συστημάτων. Μάλλον θα χρειαστούν αρκετά χρόνια, προκειμένου να περιγράψουμε το φαινόμενο που παρατηρούμε. Σίγουρα ωστόσο βρισκόμαστε σε μια μεταβατική περίοδο, όπως μαρτυρούν και οι βίαιες αλλαγές που βιώνουμε γύρω μας. Αλλαγές που κατανοούνται, αν λάβει κανείς υπόψη το ρόλο που παίζει σήμερα η πληροφορία και η γνώση. Η σημασία μάλιστα των δυο μεγεθών (είτε πράγματι οδηγούμαστε σε μια νέα μορφή οικονομικής οργάνωσης είτε όχι) επηρεάζει την ίδια τη φύση της εργασίας. Νέα επαγγέλματα έρχονται να προστεθούν σε πιο παραδοσιακά, τα οποία δεν χάνονται αναγκαστικά –όπως θα ισχυριζόταν μια τεχνοφοβική αφήγηση– αλλά μετασχηματίζονται και απαιτούν ένα σύνολο νέων δεξιοτήτων στις οποίες θα αναφερθούμε στο επόμενο σημείωμά μας.

Πάνος Χαρίτος, PhD