Οι μελλοντικές τάσεις στην αγορά εργασίας

Η απόφαση για την επιλογή του επαγγέλματος είναι ζήτημα σύνθετο. Αυτό οφείλεται σε διάφορους παράγοντες, όπως η παγκοσμιοποίηση, οι μεταβαλλόμενες ανάγκες των κοινωνιών, η ανάπτυξη της τεχνολογίας κτλ. Σε γενικές γραμμές, υπάρχουν δύο συνιστώσες: Η πρώτη αφορά τις κλίσεις και τις επιθυμίες του προσώπου. Η δεύτερη έχει να κάνει με την ίδια την αγορά εργασίας, δηλαδή με τις δεξιότητες που απαιτεί και τις επαγγελματικές επιλογές που προσφέρει. Σ’ αυτή την περίπτωση, το βλέμμα δεν μπορεί να είναι στραμμένο στο τώρα, γιατί μέχρι να βγει κανείς στην αγορά, οι συνθήκες θα έχουν αλλάξει. Επομένως, θα πρέπει να ρίξει μια ματιά στο μέλλον.

Η προσέγγιση των τάσεων που θα ισχύουν στην αγορά εργασίας μπορεί να γίνει με διάφορους τρόπους. Ένας από αυτούς, και πιο άμεσος, είναι μέσω μελετών, όπως της επαναλαμβανόμενης έρευνας του Πανεπιστημίου Πειραιώς (Ιούνιος 2011), όπου παρουσιάζονται τα επαγγέλματα που εμφανίζουν θετικές και αρνητικές προοπτικές.

Εντελώς επιγραμματικά, η συγκεκριμένη έρευνα, η οποία αφορά τα επόμενα 5-10 χρόνια, παρουσιάζει ως επαγγέλματα με θετικές προοπτικές τα εξής: Δάσκαλος, Μηχανολόγος-Μηχανικός, Πολιτικός Μηχανικός, Αρχιτέκτονας-Μηχανικός, Τεχνολόγος τροφίμων, Ελεγκτής ποιότητας, Μηχανολόγος ή Τεχνολόγος ενέργειας,  Πληροφορικός, Πληροφορικός-Τηλεπικοινωνιών, Πληροφορικός-Οικονομολόγος, Οικονομολόγος διοίκησης ή πωλήσεων (marketing), Στέλεχος τουριστικών επιχειρήσεων, Στέλεχος δημοσίων σχέσεων, Πωλητής, Φοροτεχνικός, Τεχνολόγος-ακτινολογίας ή ιατρικών εργαστηρίων, Κοινωνικός Λειτουργός, Ειδικός για ΑΜΕΑ, Νοσηλευτής, Αισθητικός,  Φυσιοθεραπευτής, Ιατρικός επισκέπτης, Γεωπόνος, Τεχνολόγος- Ζωοτεχνικός, Κτηνίατρος, Ιχθυολόγος,  Οινολόγος, Εμποροπλοίαρχος,  Μηχανικός εμπορικού ναυτικού.

Από την άλλη, ως επαγγέλματα με αρνητικές προοπτικές ορίζονται τα: Φιλόλογος, Θεολόγος, Ιστορικός, Λαογράφος, Ανθρωπολόγος, Αρχαιολόγος, Γεωγράφος, Γυμναστής, Νηπιαγωγός, Πολιτικός Επιστήμονας, Κοινωνιολόγος, Διεθνολόγος, Γιατρός, Οδοντίατρος, Φαρμακοποιός, Βιολόγος, Χημικός, Ψυχολόγος, Γενετιστής, Διαιτολόγος, Γεωλόγος,  Μεταλειολόγος, Ασφαλιστής, Τραπεζικός υπάλληλος, Δικηγόρος, Δημοσιογράφος, Ηθοποιός, Μουσικός, Σκηνοθέτης, Γραφίστας, Διακοσμητής.

Ένας άλλος τρόπος προσέγγισης της αγοράς εργασίας αφορά τις μελλοντικές δεξιότητες και τα προσόντα που θα απαιτούνται στο άμεσο μέλλον. Αυτή η προσέγγιση έχει ιδιαίτερη σημασία, γιατί δηλώνει τις γενικές τάσεις της αγοράς, οπότε φανερώνει και τις δυνατότητες που θα έχει κανείς να κινηθεί μέσα σε αυτήν. Τέτοια είναι η έρευνα του Cedefop (European Centre for the Development of Vocational Training), η οποία έχει ως στόχο τον εντοπισμό των δεξιοτήτων που απαιτούνται ή θα απαιτηθούν στην Ευρώπη.

Η έρευνα αυτή παρουσιάζει διάφορα σημαντικά στοιχεία. Ένα από αυτά είναι η προβλεπόμενη αλλαγή στην αγορά εργασίας ανά χώρα, με βάση τα προσόντα για την περίοδο 2010-2012. Βλέπουμε, εδώ, ότι το μέλλον αναμένεται να είναι θετικό για όσους έχουν προσόντα μέσου ή ανωτέρου επιπέδου. Ειδικότερα, για την Ελλάδα, το μέλλον προβλέπεται δυσοίωνο για όσους έχουν λίγα προσόντα.

Ως προς τη ζήτηση των δεξιοτήτων, στην Ευρώπη παρατηρείται μια απομάκρυνση από τον πρωτογενή τομέα (ειδικά τον αγροτικό) και τις παραδοσιακές βιομηχανίες κατασκευής προς τους τομείς παροχής υπηρεσιών και εκείνους που απαιτούν γνώσεις. Αν και σε ορισμένα μέλη της ΕΕ, σημειώνει η έρευνα, ακόμα παρατηρείται σχετικά υψηλή απασχόληση στον αγροτικό τομέα και στον τομέα κατασκευών, ωστόσο υπάρχουν ενδείξεις ότι αυτή η κατάσταση αλλάζει και μάλιστα ραγδαία. Ωστόσο, θα πρέπει να σημειωθεί ότι ο πρωτογενής τομέας και ο τομέας των κατασκευών θα συνεχίσουν να προσφέρουν θέσεις εργασίας και να αποτελούν κρίσιμα στοιχεία στην ευρωπαϊκή οικονομία.

Επίσης, διαπιστώνεται ότι ουσιαστικές αλλαγές αναμένεται να συμβούν, με περίπου επτά εκατ. επιπλέον θέσεις εργασίας να δημιουργηθούν μεταξύ 2010 και 2012 στην ΕΕ-27+. Κι αυτό παρά το ότι έχουν χαθεί πάνω από 2,5 εκατ. θέσεις εργασίας στον πρωτογενή τομέα, ιδιαίτερα στη γεωργία, και περίπου 2 εκατ. στους τομείς της παραγωγής και της κατασκευής. Από την άλλη, αναμένεται αύξηση στον τομέα των υπηρεσιών, με τη δημιουργία περίπου 12 εκατ. θέσεων εργασίας.

Ως προς την επίδραση της οικονομικής κρίσης, αυτή φαίνεται πως έχει εντείνει τις αλλαγές σε ορισμένους τομείς και έχει επηρεάσει τις προοπτικές απασχόλησης, όπως για παράδειγμα στο δημόσιο τομέα, καθώς οι κυβερνήσεις προσπαθούν να φέρουν σε ισορροπία τα δημόσια οικονομικά. Υπάρχουν όμως και περιπτώσεις όπου οι τάσεις σε κάποιον τομέα είναι τόσο δυνατές, ώστε δεν αναμένεται να υπάρξουν ριζικές αλλαγές.

Οι προβλεπόμενες αλλαγές στους διάφορους τομείς θα έχουν σημαντικές επιδράσεις στις δεξιότητες που θα απαιτηθούν στο μέλλον. Αυτές θα ενταθούν από τις αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται και εκτελείται μια δουλειά μέσα σε έναν τομέα. Βασική συνέπεια θα είναι η αυξανόμενη ζήτηση για απασχόληση, όπου θα απαιτούνται μεσαίου και υψηλού επιπέδου δεξιότητες, ενώ για ορισμένους τομείς θα υπάρξει και ζήτηση για δεξιότητες χαμηλού επιπέδου.

Τα αποτελέσματα της έρευνας τονίζουν ότι ακόμα και στις περιοχές όπου αναμένεται να πέσουν τα επίπεδα της απασχόλησης, θα υπάρξει σημαντικός αριθμός νέων θέσεων εργασίας, καθώς πολλοί θα βγουν από την αγορά εργασίας (π.χ. συνταξιοδότηση), οπότε θα χρειαστεί να αντικατασταθούν.

Ενδιαφέρον παρουσιάζει για τη χώρα μας (και όχι μόνο) η έρευνα αυτή όσον αφορά την προβλεπόμενη αλλαγή ανά γενικούς τομείς, καθώς αναμένεται να υπάρξει ανάπτυξη μόνο στον τομέα της παροχής υπηρεσιών. Επίσης, όσον αφορά τη δομή της απασχόλησης αναμένεται αύξηση στους τομείς της στοιχειώδους απασχόλησης, την ειδικευμένη χειρονακτική απασχόληση και τη μη χειρονακτική απασχόληση που απαιτεί δεξιότητες υψηλού επιπέδου. Ωστόσο, η ανάπτυξη αυτή δεν αναμένεται να ξεπεράσει το 10%. Τέλος, ως προς τις προβλεπόμενες αλλαγές στα απαιτούμενα προσόντα, η Ελλάδα προβλέπεται να παρουσιάσει σημαντική μείωση στις εργασίες με χαμηλά προσόντα, ενώ οι εργασίες με προσόντα μεσαίου επιπέδου θα αυξηθούν πάνω από 10% και εκείνες με προσόντα υψηλού επιπέδου θα ξεπεράσουν το 20%.

Καταλήγοντας, η έρευνα διαπιστώνει μια σημαντική αλλαγή στην αγορά εργασίας για ειδικευμένα άτομα. Έτσι, όπως δείχνει και το διάγραμμα, η σημαντικότερη αύξηση αναμένεται να εκδηλωθεί για εργασίες μη χειρονακτικές με υψηλή εξειδίκευση.

Αυτό που έχει, επίσης, ιδιαίτερο ενδιαφέρον να σημειωθεί είναι ότι, σύμφωνα με την έρευνα, οι εργοδότες προσλαμβάνουν κάποιον όχι μόνο βάσει των τυπικών του προσόντων, αλλά επίσης ψάχνουν και άλλες δεξιότητες που θα προσθέσουν αξία στην επιχείρησή τους. Προτιμούν ευέλικτους υπαλλήλους, ικανούς να προσαρμόζονται γρήγορα σε απρόβλεπτες αλλαγές. Επομένως, τα ατομικά προφίλ δεξιοτήτων θα πρέπει, ιδανικά, να συνδυάζουν τις συγκεκριμένες δεξιότητες που απαιτούνται για μια εργασία με γενικές δεξιότητες, όπως η ικανότητα για ανάλυση και οργάνωση σύνθετων πληροφοριών, η ανάληψη ευθυνών, η δυνατότητα διαχείρισης ρίσκου και το να λαμβάνει κανείς σημαντικές αποφάσεις.

Τα αποτελέσματα της έρευνας αυτής φαίνεται να επιβεβαιώνονται σε σημαντικό βαθμό, όπως δείχνει το European Vacancy Monitor (Issue no. 5/January 2012). Σύμφωνα, λοιπόν, με τα στοιχεία που παρέχει, αν και οι θέσεις εργασίας με χαμηλό επίπεδο δεξιοτήτων συνεχίζουν να κατέχουν υψηλά ποσοστά, παρατηρείται αύξηση των θέσεων εργασίας που απαιτούν δεξιότητες υψηλού επιπέδου. Έτσι, υπάρχει αύξηση κατά 34% στον αριθμό αυτών που βρίσκουν εργασία κατέχοντας σημαντικές δεξιότητες στην ομάδα των «επαγγελματιών», ενώ παρουσιάζεται και αύξηση κατά 25% στην ομάδα των μάνατζερ, των νομικών και των ανώτερων αξιωματούχων. Και οι δύο ομάδες έχουν ωφεληθεί από μια συνολική αύξηση στην εργασιακή ζήτηση σε διάφορους τομείς, το οποίο επιβεβαιώνει ότι υπάρχει ευρεία ζήτηση για ανθρώπους με υψηλές δεξιότητες. Ωστόσο, ωφελήθηκε και η εργασία που απαιτεί μειωμένες δεξιότητες, όπως φαίνεται και από την ανάπτυξη του αριθμού των υπαλλήλων και των στοιχειωδών απασχολήσεων.

Όσον αφορά το δεύτερο τέταρτο του 2010 και το δεύτερο τέταρτο του 2011, υπάρχει αύξηση στον αριθμό αυτών που βρίσκουν εργασία και κατέχουν υψηλό επίπεδο μόρφωσης.

Η αναφορά σημειώνει πως υπάρχει και θα συνεχίσει να υπάρχει, για χρόνια ακόμα, αυξανόμενη ζήτηση για άτομα με υψηλού επιπέδου προσόντα. Έτσι, οι θέσεις εργασίας που απαιτούν άτομα με υψηλή εξειδίκευση κερδίζουν έδαφος σε σύγκριση με αυτές που απαιτούν άτομα με χαμηλή εξειδίκευση.

Οι αλλαγές στην αγορά εργασίας δεν αφορούν μόνο την κινητικότητα μεταξύ των γενικών ομάδων. Θα υπάρξουν και σημαντικές επιδράσεις στα ίδια τα επαγγέλματα, τις οποίες όμως δεν μπορούν να απεικονίσουν ικανοποιητικά (αν καθόλου) οι διάφορες μελέτες, γιατί το λόγο ότι ερευνούν υφιστάμενα επαγγέλματα και επαγγελματικές κατηγορίες.

Ωστόσο, όπως σημειώνουν οι Joyce Glola και Roger Herman, οι οποίοι ασχολούνται με τις τάσεις στην αγορά εργασίας, θα υπάρξουν σημαντικές αλλαγές στα επαγγέλματα τα ίδια, για διάφορους λόγους, με έναν από τους σημαντικότερους να είναι οι εξελίξεις στην τεχνολογία. Αυτές μεταβολές θα είναι διαφόρων επιπέδων. Έτσι, ορισμένα επαγγέλματα απλώς θα αλλάξουν ονομασία, προκειμένου να προσελκύσουν νέο, ικανό κόσμο. Άλλα θα μεταβληθούν σταδιακά, μέχρι του σημείου να μη μοιάζουν καθόλου με το πώς ήταν αρχικά. Θα υπάρχουν, όμως, και οι περιπτώσεις εκείνες όπου θα προκύψουν νέα επαγγέλματα για εργασίες που δεν γίνονταν μέχρι τότε.

Οι αλλαγές αυτές θα επηρεάσουν, όπως είναι φυσικό, τον τρόπο που κανείς εργάζεται, αλλά και τα προσόντα που θα απαιτούνται. Έτσι, συνεχίζουν οι Glola και Herman (επιβεβαιώνοντας έμμεσα και συμπληρώνοντας τη σχετική παρατήρηση του Cedefop), οι επιλογές από τους εργοδότες θα στηρίζονται στην αξία, γιατί πλέον δεν θα είναι αρκετό το να έχει κανείς τους σωστούς ανθρώπους, αλλά θα πρέπει αυτοί να βρίσκονται στη συγκεκριμένη δουλειά και για τους σωστούς λόγους. Επίσης, πέρα από την κατοχή γνώσεων, θα πρέπει να είναι πολύπλευροι, να δουλεύουν σκληρά, αλλά και να είναι δημιουργικοί.

Μια άλλη άποψη, αυτή του Richard W. Samson (διευθυντού του EraNova Institute), τονίζει την επίδραση που θα έχει η τεχνολογία στα επαγγέλματα του μέλλοντος. Καθώς η τεχνολογία αντικαθιστά την ανθρώπινη εργασία, θα απαιτηθούν δεξιότητες που δεν θα μπορούν να εκτελεστούν από την τεχνολογία. Τα επαγγέλματα όπου αυτές οι δεξιότητες θα έχουν εφαρμογή δεν είναι απαραίτητο να υπάρχουν ήδη, αλλά μπορούν να δημιουργηθούν, ορισμένες φορές και από τα ίδια τα άτομα. Ο Samson τα ονομάζει «υπερ-επαγγέλματα» (hyperjobs), στα οποία περιλαμβάνονται, π.χ., οι πιο διανοητικές και τεχνικές/τεχνολογικές εργασίες. Τα επαγγέλματα αυτά θα μπορούν να εκτελούνται αποκλειστικά από όντα ζωντανά και με συνείδηση, δηλαδή ανθρώπους, και είτε θα αποτελούν εξέλιξη ήδη υπαρχουσών εργασιών είτε θα δημιουργηθούν.

Όπως, μάλιστα, επισημαίνει χαρακτηριστικά ο Samson, «Αν συμπεριφέρεσαι σαν ρομπότ, κινδυνεύεις να αντικατασταθείς από ρομπότ». Τα υπερεπαγγέλματα θα βασίζονται σε πέντε βασικές δεξιότητες: Ανακάλυψη, δημιουργικότητα, εφαρμογή, επιρροή (αλληλεπίδραση με άλλους), φυσική δραστηριότητα. Υπάρχουν τρεις επιπλέον ικανότητες που συμβάλλουν στις δεξιότητες αυτές: Βασικές πνευματικές δεξιότητες, συμβολική σκέψη, υπευθυνότητα.

Υπάρχουν, βέβαια, και συγκεκριμένα επαγγέλματα που ορισμένοι προβλέπουν ότι θα δημιουργηθούν με το πέρασμα του χρόνου και λόγω των εξελίξεων στην κοινωνία και την τεχνολογία, αλλά και των αναγκών που θα έχουν οι κοινωνίες σε διάφορους τομείς. Ωστόσο, δεν είναι δυνατή εδώ μια παράθεση των επαγγελμάτων αυτών, ώστε να δοθεί μια ικανοποιητική εικόνα για τα συγκεκριμένα επαγγέλματα του μέλλοντος. Ενδεικτικά, πάντως, όποιος ενδιαφέρεται μπορεί να μελετήσει το «The shape of jobs to come», μια ενδιαφέρουσα έρευνα που έχει χρονικό ορίζοντα το διάστημα 2010-2030.

Σε κάθε περίπτωση, ο υποψήφιος, πριν αρχίσει να ερευνά τις τάσεις στην αγορά εργασίας, θα πρέπει να έχει αποφασίσει για το γενικό έστω επαγγελματικό πλαίσιο, μέσα στο οποίο θα κινηθεί, δηλαδή για το τι πραγματικά του ταιριάζει από άποψη προσωπικότητας και κλίσεων. Από κει και πέρα, η πολυπλοκότητα και η ευελιξία που παρουσιάζει η αγορά εργασίας σήμερα (και θα παρουσιάζει στο μέλλον) θα του δώσουν την ευκαιρία να βρει μια κατάλληλη εργασία, αντίστοιχη των δεξιοτήτων του. 

Μιχάλης Κατσιμίτσης